Drukuj

Reforma oświaty – język polski

Edukacja skuteczna, przyjazna i nowoczesna, czyli rzecz o nowej podstawie programowej języka polskiego

W dniach 11-12 grudnia 2008 r., w hotelu Vienna w Bielsku-Białej odbyła się ogólnopolska konferencja „Nowa podstawa programowa wychowania przedszkolnego i kształcenia ogólnego. Język polski.”

 Konferencja zrealizowana została ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego przez Śląskiego Kuratora Oświaty. Uczestnikami konferencji byli doradcy metodyczni, konsultanci, pracownicy nadzoru pedagogicznego i nauczyciele języka polskiego.

Program obejmował sesje wykładowe i warsztaty. Otwarcia konferencji dokonał prof. Sławomir Jacek Żurek (KUL) – koordynator prac nad podstawą programową języka polskiego. Wśród zaproszonych gości była wiceminister edukacji pani Krystyna Szumilas, dyrektor CKE pan Mirosław Sawicki, kurator oświaty pan Stanisław Faber i wiceprezydent Bielska-Białej pan Zbigniew Michniowski. Kadrę prowadzących zajęcia reprezentowali: Ewa Jaskółowa (UŚ), Jerzy Bartnicki (UMSC), Małgorzata Burzyńska-Kupisz (CKE), Krzysztof Biedrzycki (UJ).

Wykłady i zajęcia warsztatowe podporządkowane były głównemu tematowi konferencji, tj. realizacji podstawy programowej języka polskiego na wszystkich etapach kształcenia. Istotą nowej podstawy programowej jest ukierunkowanie działań pedagogicznych na skutek edukacji dzieci i młodzieży, dlatego też pisana jest językiem wymagań i stanowi jeden dokument prawny obowiązujący wszystkich nauczycieli jako fundament kształcenia ( cele ogólne i szczegółowe treści). Nowa podstawa programowa określa zatem i zagadnienia programowe, i standardy egzaminacyjne, czyli jest precyzyjnym opisem efektów edukacyjnych. W zamyśle twórców podstawy jest likwidacja zjawiska szkolnego „uczenia pod egzamin”.

Od września 2009 r. wprowadza się do szkół dzieci 6-letnie; okres tej zmiany będzie trwał 3 lata ( rodzice mogą decydować, kiedy posłać dziecko do szkoły). W związku z obniżeniem wieku szkolnego nastąpiła korekta programu nauczania w obrębie wszystkich zajęć edukacyjnych w szkole. Nowa podstawa programowa zakłada spójność kształcenia między poszczególnymi etapami edukacyjnymi, i tak przedszkole łączy się ze szkołą podstawową, by zapewnić dzieciom płynny start do dalszej nauki, wyrównać niedoskonałości rozwojowe i zadbać o uczniów uzdolnionych. Do szkoły podstawowej obowiązkowo wprowadza się język obcy od pierwszej klasy, zajęcia wyrównawcze oraz zajęcia dla uzdolnionych, a także popołudniowe zajęcia sportowe oraz opiekę świetlicy. Gimnazjum i szkoła ponadgimnazjalna to czas wiedzy akademickiej dla uczniów – obowiązkowo język polski, matematyka, wychowanie fizyczne i dwa języki obce – jeden kontynuowany, drugi jako nowy oraz przedmioty przyrodnicze i humanistyczne (2-3 do wyboru).

Za proces kształcenia odpowiedzialny jest nauczyciel, gdyż będzie miał obowiązek napisania programu nauczania na bazie nowej podstawy programowej – w ten sposób zachowana zostanie autonomia danej szkoły.

Preambuła do podstawy programowej określa zadania szkoły w zakresie zdobywania wiedzy, kształcenia umiejętności i postawy. Najważniejsze umiejętności to: czytanie, myślenie matematyczne, myślenie naukowe (stawianie pytań), komunikowanie się, technologia informacyjna, umiejętność uczenia się, umiejętność posługiwania się językiem polskim (!). Nowa podstawa programowa opisuje też elementy wiedzy z edukacji czytelniczej i medialnej, przyrodniczej i zdrowotnej. Natomiast kształcenie postawy polegać ma na wykształceniu umiejętności podejmowania przemyślanych decyzji i ponoszenia konsekwencji tych decyzji przez ucznia.

Podstawa programowa kształcenia ogólnego jest aktem prawnym, który reguluje programy nauczania, zawartość podręczników, ocenianie, w tym zewnętrzne. W ocenianiu zewnętrznym uwzględnia się wymagania z poprzednich etapów kształcenia. Ocenianie wewnątrzszkolne może być rozszerzone o te aspekty działań edukacyjnych, które wskazują na specyfikę szkoły. Na wszystkich poziomach edukacyjnych struktura podstawy programowej języka polskiego obejmuje: odbiór tekstów kultury i zawartych w nich informacji, analizę i interpretację oraz tworzenie wypowiedzi. Opisane wymagania zaś zgodne są z ideą europejskiej struktury kwalifikacji i obejmują: umiejętności i treści programowe. I tak, np. teksty kultury to: teksty literackie, spektakle teatralne, film, dzieło sztuki malarskiej oraz wszelkie działania artystyczne. Na lekcjach języka polskiego dzieło literackie jest jednak podstawowym obiektem analizy i interpretacji, dlatego lektura zapisana w podstawie programowej stanowi pewien kanon do działań polonistycznych, zwłaszcza tytuły oznaczone gwiazdką są dla ucznia koniecznym materiałem poznawczym i kształcącym. W szkole podstawowej na I etapie kształcenia istnieje dowolność wyboru tekstów dokonana przez nauczyciela, na II etapie kształcenia, tj. klasy IV-VI obowiązują 4 pozycje książkowe do omówienia w roku szkolnym, w gimnazjum nie mniej niż 5 pozycji książkowych, a w liceum 13 książek w 3-letnim toku kształcenia.

Nauka o języku polskim ukierunkowana jest na wiedzę o języku i jej praktyczne stosowanie w kontekście umiejętności komunikacji i stosowania zasad kultury języka oraz na wiedzę o języku współczesnym. Zapis podstawy programowej sugeruje dowartościowanie językoznawstwa, zwłaszcza w zakresie użyteczności posługiwania się językiem. Zatem , jakie są zasady realizacji podstawy programowej?

  • Pojmowanie języka polskiego jako przedmiotu integrującego różne dziedziny wiedzy.
  • Kształcenie umiejętności językowych przez wszystkich nauczycieli w szkole.
  • Przybliżanie nauki o języku uczniom – kształcenie umiejętności działania na tekstach.
  • Integrowanie dziedzin językoznawczych.
  • Komunikowanie – kształcenie umiejętności praktycznego stosowania gramatyki.
  • Dostosowanie wiedzy o języku do potrzeb nauki języków obcych.
  • Poszerzanie czynnego słownika ucznia z zakresu słownictwa innych przedmiotów.

Na każdym etapie kształcenia nauczyciel powinien czytać podstawę programową dla całości kształcenia tak, by orientować się, co uczeń już wie i umie, a co należy doskonalić i kształcić.

Lekcje języka polskiego w szkole ponadgimnazjalnej powinny doprowadzić ucznia do świadomości historii literatury przez dialog w kulturze, np. od tekstów współczesnych po teksty epok odległych. Obcowanie ucznia z różnymi tekstami kultury ma wykształcić umiejętność analizy i interpretacji czytanego utworu.

Jak prezentuje się wizja kształcenia kulturalno- literackiego w świetle nowej podstawy programowej? Treści programowe zakładają, że uczeń jest odbiorcą i uczestnikiem kultury, a więc świadomym uczestnikiem procesów komunikacyjnych – odbiera i tworzy komunikaty oraz wykorzystuje ich zawartość. Analizuje i interpretuje różne teksty kultury. Współczesne społeczeństwo bardziej „ogląda” niż „czyta” i ten właśnie fakt leży u podstaw problemu braku zainteresowania tekstem pisanym przez dzieci i młodzież. Ponieważ człowiek od początków swego istnienia jest istotą praktyczną i podświadomie naśladuje zachowania otoczenia, więc widzi teraz „oglądających”, dlatego dzieci nie czytają, a oglądają. Szkoła zatem ma obowiązek inicjacji kulturowej zachęcającej dzieci i młodzież do czytania książek. Nowa podstawa programowa mocno akcentuje przygotowanie uczniów do czytelnictwa i obcowania z tekstami pisanymi.

Jak zachęcać uczniów do czytania? Od najmłodszych lat wprowadzać na lekcjach języka polskiego różne gry i zabawy związane z  książką; na bieżąco współpracować z nauczycielem bibliotekarzem; wykorzystywać nowości księgarskie; prowadzić promocję biblioteki szkolnej i czytelnictwa; pracować z tekstem literackim w oparciu o środki audiowizualne; czytać lektury i oglądać ich adaptacje filmowe; wprowadzać czytanie fazowe (dzielić na części dłuższy tekst); omawiać lektury we fragmentach, zachęcając do czytania całości utworu; współpracować z rodzicami uczniów w zakresie czytelnictwa. Dobór tekstów literackich zależy od nauczyciela, a więc można skorzystać z literatury dziecięcej i młodzieżowej współczesnej, by potem realizować kanon lekturowy zapisany w podstawie programowej. Lektura będzie przyjemna i bliska uczniowi, jeśli nauczyciel pozwoli mu mówić o lekturze językiem uczniowskich emocji.

Z punktu widzenia działań polonistycznych analiza i interpretacja dzieła literackiego jest umiejętnością konieczną do opanowania przez uczniów i przebiega w procesie dydaktycznym przez 12 lat., począwszy od szkoły podstawowej po szkołę ponadgimnazjalną. Egzamin maturalny to wynik co najmniej 6-letniego okresu kształcenia i sprawdzania wymienionej umiejętności. Z tej przesłanki wnioskować należy, że praca z tekstem literackim jest podstawową zasadą organizacji lekcji języka polskiego; kierunek tej zasady wyznacza najpierw tekst, a potem jego kontekst. Uczeń prezentuje własne przeżycia wynikające z kontaktu z dziełem literackim, czyli prezentuje „ja” wobec tekstu, potem weryfikuje pierwszy odbiór oraz analizuje jego znaczenie symboliczne i umiejscawia je w kontekście, by w końcu odkryć wartości estetyczne i moralne. Na czym polega analiza tekstu literackiego? To opis elementów, z jakich składa się tekst, jego kompozycja, leksyka, składnia i inne komponenty wynikające z charakteru utworu. Natomiast interpretacja to budowanie sądów, odczytywanie metafor, symboli, opisywanie znaczenia tekstu, wpisywanie go w kontekst, wreszcie kojarzenie z doświadczeniami egzystencjalnymi. Ważnym elementem kultury obcowania z dziełami literackimi jest zwrócenie uwagi na dialog istniejący między nimi, tzw. nawiązania literackie. A jakie są konsekwencje tego dialogu – model pragmatyczny – wielość odczytań, które jednak nie oznaczają dowolności. Każda interpretacja jest dobra, a nawet odkrywcza jeśli trzyma się „blisko” tekstu, co stanowi podstawę hermeneutycznego interpretowania utworów literackich. Ogląd języka utworu natomiast jest bardzo ważnym elementem pracy z tekstem, ponieważ język jest tworzywem literatury i pozwala budować znaczenia lub je odkrywać.

Uczestnikom konferencji towarzyszyły pozytywne emocje, wynikające z dobrego poziomu merytorycznego, metodycznego i organizacyjnego konferencji i warsztatów. Sama zaś filozofia nowej podstawy programowej nie jest rewolucyjna, ale ewolucyjna, ukierunkowana na rozwój ucznia przez uzyskiwanie wyższych jakościowo efektów kształcenia.

Maria Kulesz - konsultant języka polskiego

Konkurs KANGUR

Konkurs FOX

RODN "WOM" Częstochowa

RODN "WOM" Katowice

ROME "METIS" Katowice

RODNiIP "WOM" Rybnik